6 september 2004

Vier jongeren op één cel. Kinderrechtenorganisatie Defence for Children International Nederland stelt dat meer jongeren op één cel op gespannen voet staat met de internationale normen, in strijd is met de binnenlandse wetgeving en een ernstige aantasting vormt van het pedagogisch klimaat binnen de jeugdgevangenis. Defence for Children spreekt zich uit tegen de nieuwste bezuinigsmaatregel van Balkenende & Zalm, bedacht en uit te voeren door Minister van Justitie Donner.

In 1905 zijn de kinderwetten ingevoerd: een eigen kinderstrafrecht en een begin van kinderbeschermingsmaatregelen. Honderd jaar later wordt er geknaagd aan de grondslagen van dat systeem. Het jeugdstrafrecht is strafrecht met een pedagogisch perspectief: heropvoeden gaat boven straffen. Jongeren verdienen een tweede kans om een start in de maatschappij te maken. Wordt dat nu opgegeven?

Er bestaat verschil in de penitentiaire benadering van het aantal uren dat volwassenen en het aantal uren dat jeugdigen op de groep doorbrengen. De volwassene verblijft op de cel en komt van daar uit op de groep. In de gesloten justitiële inrichting verblijft de jongere de hele dag op de groep en gaat ´s avonds op de kamer. In de recente Beginselenwet Justitiële Jeugdinrichtingen (BIJJ), die per 1 september 2001 is ingevoerd, is vastgelegd dat de jongeren 12 uur per dag (in het weekend 8,5 uur) op de groep verblijven.

In 1991 zaten 714 jongeren opgesloten, in 2001: 1.708, en nu ongeveer 2000. Een verdrievoudiging in tien jaar. Er zijn in Nederland nu 17 justitiële inrichtingen, te onderscheiden in opvanginrichtingen en behandelinrichtingen. In de justitiële inrichting zitten jongeren op grond van strafrecht (jongeren die problemen maken) en jongeren op grond van kinderbeschermingsmaatregelen (jongeren die problemen hebben) bij elkaar: in dezelfde inrichting en in dezelfde groep. Dat levert voor beide groepen problemen op. Defence for Children International, kinderrechters, politici en anderen hebben al eerder gepleit voor gescheiden en verbeterde opvang. Ook de Evaluatie Wet Justitiële Jeugdinrichtingen (Rechten in Justitiële Jeugdinrichtingen: Evaluatie Wet Justitiële Jeugdinrichtingen, ACK-VU in opdracht van Justitie, 2004) stelt het probleem aan de orde. Overbezetting van de jeugdinrichtingen wordt mede veroorzaakt door het aantal en de duur van de wachtenden (50% zit in voorlopige hechtenis in de opvanginrichtingen) en het grote aantal onder toezicht gestelden (OTS-ers) in de instellingen.

Wat zeggen internationale normen over meer jeugdigen op één cel?Volgens het Internationale Verdrag inzake de Rechten van het Kind kunnen jeugdigen opgesloten worden, maar alleen als ´measure of last resort´ en voor de kortst mogelijke tijd (artikel 37 b IVRK). Het Comité inzake de Rechten van het Kind uitte zorg tijdens de laatste behandeling over kinderrechten in Nederland over "dat in de Verdragspartij…een toenemend aantal kinderen die met de Nederlandse justitie in aanraking zijn gekomen tot detentie worden veroordeeld�?. Ook is het Comité bezorgd over de samenplaatsing van jeugdige daders samen met kinderen met gedragsproblemen. In artikel 33 van de UN  Rules for the Protection of Juveniles deprived of their Liberty (de zogenaamde Havana Rules die regels betreffen over jeugdigen in detentie, Res A/45/113)) staat: Sleeping accommodation should consist of small group dormitories or individual bedrooms, account being taken of national standards.

Hoe ziet die nationale wetgeving eruit? Volgens artikel 17, lid 2 BIJJ wijst de directeur van de jeugdgevangenis aan iedere jeugdige een kamer toe.  Volgens diezelfde wet kan ´uitsluiting van de groep´ als maatregel opgelegd worden door de directeur. In de Memorie van Toelichting staat daarover: ´De uitsluiting komt materieel neer op plaatsing in afzondering indien de uitsluiting ten uitvoer wordt gelegd op de 'eigen kamer'. (kamerstuk 26016, no 3, p 32).Een eigen kamer is nodig als aanvulling en alternatief voor het verblijf op de groep. Jongeren moeten tot rust en tot zichzelf komen op hun eigen kamer. Wie als disciplinaire maatregel een tijdje van de groep wordt uitgesloten, moet naar zijn eigen kamer. Worden jongeren die zich niet gedragen op de groep nu in de toekomst in een aparte strafcel opgesloten?

Nederland sluit steeds meer jongeren op. Dat en meer kinderen op één cel is een flinke stap terug in het licht van de Nederlandse pedagogische inslag van het jeugd(straf)recht. Kan het niet anders en wellicht ook goedkoper?Voor jongeren met problemen wordt in 2005 de nieuwe Wet op de Jeugdzorg ingevoerd, door deze regering met veel moeite door de Eerste Kamer gewurmd. Deze wet zou de jeugdzorg al efficiënter en effectiever moeten maken. Voor jongeren in conflict met de wet kan het ook anders dan de nadruk op een punitieve reactie. Meer preventie en meer alternatieve sancties. Herstelrecht (restorative justice) in de vorm van dader-slachtoffer-bemiddeling of groepsoverleg wordt in landen om ons heen (België, Duitsland, Oostenrijk) met toenemend succes toegepast. Nederland loopt om onbegrijpelijke redenen achterop. In de nota jeugdcriminaliteit van minister Donner (december 2002) wordt herstelrecht niet eens genoemd.

En als opsluiting onvermijdelijk is, kan dat niet een beetje creatiever? Is het niet mogelijk om meer te diversifiëren en specialiseren: de bestaande 17 inrichtingen met 2000 kamers niet op dezelfde wijze te bouwen en te bewaken? Lichte en ernstige delicten, vluchtgevaarlijk of niet, lang of kort gestraft, met een gesloten, half-open, open regime, meer nachtdetentie? Voorts de voorlopige hechtenis inkorten en de OTS-ers plaatsen in een voor hen passende instelling. Besteed de energie en het geld (want meer jongeren op één cel gaat eerst investeringen kosten) aan alternatieven!