20 november 2009

Het strafrecht voor kinderen heeft in ruim 100 jaar tijd een grote ontwikkeling doorgemaakt in Nederland. Tuchtscholen voor 'boefjes' werden justitiële jeugdinrichtingen. Hekken en poorten veranderden in dikke deuren en hoge muren. Minderjarigen kregen een eigen rechtspositie en er kwamen aparte regels voor het jeugdstrafrecht. Met de komst van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK) in 1989 zijn de rechten van kinderen die met justitie in aanraking komen internationaal vastgelegd. Een pedagogische aanpak staat voorop. Om aan het IVRK te voldoen mag vrijheidsbeneming alleen als uiterste maatregel worden toegepast en moeten alternatieve sancties voorhanden zijn. Bij de berechting en behandeling van kinderen moet er rekening worden gehouden worden met hun leeftijd. Belangrijk is dat er speciale wetten, procedures, autoriteiten en instellingen horen te zijn voor minderjarigen. Bovendien moet de overheid ervoor zorgen dat kinderen zoveel mogelijk buiten strafrechtelijke procedures worden gehouden.

Al in 1905 kregen minderjarigen een aparte positie in het Nederlandse strafrecht met eigen straffen en maatregelen afgestemd op wat kinderen nodig hebben. Dat hield in dat vergelding niet langer het ultieme doel was van strafrechtelijk ingrijpen, maar een kans en de mogelijkheden geven aan de jongere zijn gedrag te verbeteren. Sancties kregen een opvoedkundig en beschermend karakter. Vervolgens werd een minimumleeftijd ingevoerd voor strafrechtelijke aansprakelijkheid, kwam er een aparte kinderrechter en werden leer- en werkstraffen ingevoerd. Met de Beginselenwet Justitiële Jeugdinrichtingen in het jaar 2001 kregen minderjarigen in detentie een duidelijke en sterkere rechtspositie.

Anno 2009 constateren het VN-Kinderrechtencomité en het Comité tegen Foltering van de Raad van Europa (CPT) dat Nederland zich niet volledig houdt aan internationale standaarden. Het Kinderrechtencomité maakt zich zorgen over het overmatig gebruik van preventieve hechtenis onder jongeren en over het feit dat het nog steeds mogelijk is om jongeren te berechten volgens het volwassenenstrafrecht. Het CPT constateert dat met name 16 tot 18 jarigen te lang, soms 10 tot 14 dagen, in een politiecel verblijven, en raadt de overheid aan om de regels over het gebruik van disciplinaire maatregelen en geweld in justitiële jeugdinrichtingen te herzien of aan te passen.

Werden in 1990 nog 38.000 kinderen per jaar verhoord door de politie, in 2007 waren dat er volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek bijna 69.000. Volgens de website van het ministerie van Justitie verblijven jaarlijks ruim 4.000 kinderen enige tijd in een justitiële jeugdinrichting. Een hoog aantal in vergelijking met andere Europese landen. Zeker omdat uit zelfrapportage onderzoeken (WODC) blijkt dat het aantal delicten dat jongeren plegen niet toeneemt.

Op het gebied van privacywetgeving is de rechtspositie van minderjarigen de laatste jaren verslechterd. DNA-materiaal wordt afgenomen bij minderjarige veroordeelden en opgeslagen in de DNA databank volgens dezelfde regels die gelden voor volwassenen. Defence for Children ontvangt verder signalen dat kinderen nadelige gevolgen ondervinden van de registratie van hun gegevens in justitiële en politieregisters, zoals het niet krijgen van een verklaring omtrent gedrag (VOG) voor een sollicitatie naar een stage of baan. 

De verjaardagswens van Defence for Children - ECPAT voor kinderrechten en jeugdstrafrecht is dat Nederlandse regering de recente aanbevelingen van het VN-Comite inzake de Rechten van het Kind zo snel mogelijk opvolgt:

1. Waarborg de volledige toepassing van de normen voor het jeugdstrafrecht en met name de artikelen 37, 40 en 39 van het IVRK, alsmede van de Richtlijnen van de Verenigde Naties inzake de minimumnormen voor de rechtsbedeling ten behoeve van minderjarigen (Regels van Beijing) en de Richtlijnen van de Verenigde Naties inzake de preventie van misdaad onder minderjarigen (Richtlijnen van Riyad), en in het licht van Algemene Opmerking nr. 10 inzake de rechten van kinderen in het jeugdstrafrecht (CRC/C/GC/10).

2. Herzie de wetgeving te herzien teneinde de mogelijkheid kinderen als volwassenen te berechten uit te bannen.

3. Waarborg dat uitsluitend in laatste instantie wordt gekozen voor de vrijheidsbeneming van jeugdige plegers en bovendien zo kort mogelijk.

Sharon Detrick en Maartje Berger